سدّ به كار رفته . « 1 » آنچه از شناختن گردش ايام از لحاظ كم و زياد شدن آنها و گردش ماه و دگرگونيها و آثار آن در اين صورت آمده تاييدى است بر آنچه از خوارزمى دربارهء پيوستگى اين دو علم اندازه ( هندسه ) و اختر مارى ( نجوم ) نقل شد . و از آنچه دربارهء آشنائى دبيران با اوزان و مقادير و ترازوها و اندازه‌گيرى اشكال مختلف هندسى در اين‌صورت آمده و مهارتهائى كه در آن ذكر شده همچون علم به برپا داشتن پلها و جسرها بر روى رودخانه‌ها ، و نصب آلاتى براى كشيدن آب از رودخانه‌ها و بردن به مزارع مانند دولابها « 2 » و ناعوره‌ها كه از مسايل مهم اين علم به شمار مىرفته‌اند ، مىتوان تا حدّى به قلمرو گستردهء اين علم راه يافت . صاحب ابن عباد در نامه‌اى كه دربارهء پل نوبهار نوشته هنرمندانى را كه در ساختن آن به كار گرفته مىشده‌اند با عنوانهاى ، القيّاسين و الجصّاصين و المصهرجين نام برده « 3 » اين‌ها عنوانهائى است كه صاحب بن عبّاد در نامهء عربى خود آنها را به اين شكل درآورده ، قيّاسين ، همان اندازه‌گيران يا مهندسان‌اند كه كارهاى فنّى ساختمان را برعهده داشته‌اند . وى گچ‌كاران را هم جصّاصين خوانده . از جصّ معرّب گچ ، و ساروج‌كاران را هم مصهرجين ناميده از صهريج كه آن‌هم معرّب ساروج است . كتابى كه بايد به درستى شناخت و آن كتاب « انماط المياه الخفيّة كرجى است كه هر چند تاريخ تاليف آن به اواخر قرن چهارم و اوايل قرن پنجم هجرى مىرسد و فاصلهء آن با ايران قديم

--> ( 1 ) . « فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمْ رَدْماً » سورة الكهف 95 . ( 2 ) . به نظر مىرسد كه دوالى كه در متن عربى كه پيش از اين گذشت به كار رفته كوتاه شدهء دواليب جمع دولاب است . دولاب و ناعوره به ابزارهائى گفته مىشده كه از آنها براى بالا كشيدن آب از چاهها يا رودخانه‌هاى گود و روان ساختن آن در كشتزارها تعبيه مىشده و بيشتر به شكل چرخ بسيار بزرگى بوده كه گردش آن از سطح آب رودخانه تا سطح زمين را دربر مىگرفته و با دلوهاى بسيارى كه به دور آن مىبسته‌اند با گردش آن كه با جريان آب رود صورت مىگرفته دلوها از آب پر مىشده و در جوئى كه در سطح زمين بوده سرازير مىشده‌اند . ( 3 ) . رسائل صاحب بن العباد ، ص 72 .